US Attack Venezuela; President Nicolas Maduro Arrested; Oil Rich Country GDP Crisis | સાઉદી કરતાં વધુ તેલ છતાં પાઈ-પાઈ માટે નિર્ભર વેનેઝુએલા: એક સમયે દુનિયાનો ચોથો સૌથી ધનિક દેશ હતો, લોકો શોપિંગ માટે મિયામી જતા હતા
નવી દિલ્હી1 કલાક પેહલા
- કૉપી લિંક
આ વાર્તા એક એવા દેશની છે જેની પાસે સાઉદી અરેબિયા કરતાં પણ વધુ તેલ છે, પરંતુ છેલ્લા એક દાયકામાં તેણે તેની 80% જીડીપી ગુમાવી દીધી. ક્યારેક દુનિયાના સૌથી ધનિક દેશોમાં સામેલ આ દેશે પોતાની સંપત્તિનું એવું ગેરવહીવટ કર્યું કે આજે ત્યાંના લોકો દેશ છોડી રહ્યા છે.
વાત થઈ રહી છે ‘વેનેઝુએલા’ની, જેના પર શનિવાર 3 જાન્યુઆરીએ અમેરિકાએ હુમલો કરીને રાષ્ટ્રપતિ નિકોલસ માદુરોની ધરપકડ કરી લીધી છે. હજારો કિલોમીટર દૂર દક્ષિણ અમેરિકામાં થઈ રહેલી આ હલચલની અસર ભારતમાં સામાન્ય માણસ પર પણ પડી શકે છે.
રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશિયલ પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર આ તસવીર પોસ્ટ કરી છે. આ ફોટોમાં નિકોલસ માદુરો અમેરિકી કસ્ટડીમાં દેખાઈ રહ્યા છે.
આ રિપોર્ટમાં વેનેઝુએલાના વિનાશની ઇનસાઇડ સ્ટોરી અને ભારત પર તેની અસર જાણીશું…
1950નો દાયકો: જ્યારે ચમકી રહ્યું હતું વેનેઝુએલાનું નસીબ
1950ના દાયકામાં જ્યારે અડધી દુનિયા બીજા વિશ્વ યુદ્ધના નુકસાનમાંથી બહાર આવી રહી હતી, ત્યારે વેનેઝુએલાનું નસીબ જમીનની નીચેથી નીકળતા કાળા સોના એટલે કે તેલથી બદલાઈ ગયું હતું.
1952માં વેનેઝુએલા દુનિયાનો ચોથો સૌથી ધનિક દેશ બની ચૂક્યો હતો. રાજધાની કારાકાસની સડકો પર તે સમયે લક્ઝરી કારો દોડતી હતી અને ગગનચુંબી ઇમારતો ઊભી હતી.
1960ના દાયકા સુધી વેનેઝુએલા માત્ર તેલ વેચતો દેશ નહોતો રહ્યો. વેનેઝુએલાની જ પહેલ પર સાઉદી અરબ અને ઈરાન જેવા દેશોએ હાથ મિલાવ્યા અને ‘ઓપેક’નો પાયો નાખ્યો.
1960ની બગદાદ બેઠકમાં વેનેઝુએલાના પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ જુઆન પાબ્લો પેરેઝ અલ્ફોન્ઝોએ કર્યું હતું. OPEC વિશ્વના 12 મુખ્ય તેલ ઉત્પાદક દેશોનું એક આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠન છે, જે ગ્લોબલ માર્કેટમાં ક્રૂડ ઓઇલના સપ્લાય અને કિંમતોને નિયંત્રિત કરવાનું કામ કરે છે.
1970ના દાયકામાં જ્યારે આખી દુનિયામાં તેલ સંકટ આવ્યું અને કિંમતો આસમાને પહોંચી ગઈ, ત્યારે વેનેઝુએલાના ઘરોમાં ડોલરનો વરસાદ થવા લાગ્યો. તે સમયના કિસ્સાઓ આજે પણ પ્રખ્યાત છે…
- લોકો વીકએન્ડ પર શોપિંગ કરવા સીધા મિયામી ઉડીને જતા હતા. વેનેઝુએલા દુનિયાના સૌથી મોંઘા સ્કોચ વ્હિસ્કી અને શેમ્પેનના સૌથી મોટા ખરીદદારોમાંનું એક હતું.
- જનતાને લાગવા માંડ્યું હતું કે હવે મહેનત કરવાની જરૂર નથી. તેની માથાદીઠ આવક સ્પેન, ગ્રીસ અને ઇઝરાયેલ જેવા વિકસિત દેશો કરતાં પણ ઘણી વધારે હતી.
- 1976માં સરકારે તેલ ઉદ્યોગનું રાષ્ટ્રીયકરણ કર્યું અને સરકારી કંપની PDVSA બનાવી. આ દુનિયાની સૌથી નફાકારક તેલ કંપનીઓમાંની એક હતી.
1960ના દાયકાની શરૂઆતમાં, વેનેઝુએલાને એક ધનિક દેશ માનવામાં આવતો હતો. 1958માં લોકશાહીની વાપસી પછી, રાષ્ટ્ર વિકાસના પંથે ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું હતું.
બરબાદીની શરૂઆત: 3 મુખ્ય કારણોસર ડૂબી અર્થવ્યવસ્થા
આ ઇતિહાસમાં કોઈપણ યુદ્ધ વિના કોઈ દેશની અર્થવ્યવસ્થાનો સૌથી મોટો પતન છે. છેલ્લા એક દાયકામાં આ દેશે તે બધું ગુમાવી દીધું જે તેણે 70 વર્ષમાં કમાવ્યું હતું.
- ડચ ડિસીઝ: વેનેઝુએલાએ પોતાની પૂરી તાકાત માત્ર તેલ કાઢવામાં લગાવી દીધી. તેમણે ખેતી, ફેક્ટરી અને બીજા વ્યવસાયો પર ધ્યાન જ ન આપ્યું. પરિણામ એ આવ્યું કે સોયથી લઈને ખાવા સુધીની વસ્તુઓ માટે તેઓ બીજા દેશો પર નિર્ભર થઈ ગયા અને તેલના બદલામાં સામાન ખરીદવા લાગ્યા.
- પોપ્યુલિસ્ટ નીતિઓ: 1999 પછી સરકારે દેશના ભવિષ્ય માટે રોકાણ કરવાને બદલે મફત યોજનાઓમાં પૈસા ઉડાવી દીધા. જ્યાં સુધી તેલ મોંઘું હતું, બધું બરાબર રહ્યું, પરંતુ જેવી તેલની કિંમતો ઘટી, સરકાર પાસે પગાર આપવા સુધીના પૈસા ન બચ્યા.
- ભ્રષ્ટાચાર અને બ્રેઈન ડ્રેન: સરકારી તેલ કંપની (PDVSA) માં કાબેલ એન્જિનિયરોને હટાવીને રાજકીય વફાદારોને ભરી દેવામાં આવ્યા. આનાથી તેલ ઉત્પાદનની ટેકનિક ખરાબ થઈ ગઈ અને દેશના 60 લાખથી વધુ ભણેલા-ગણેલા લોકો (ડોક્ટર, એન્જિનિયર) દેશ છોડીને ચાલ્યા ગયા.
આજની સ્થિતિ: 80% GDP ખતમ, મોંઘવારી આસમાન પર
2018 આવતા-આવતા અહીં મોંઘવારીનો દર 1,30,000% ને પાર કરી ગયો. ત્યાંના લોકો એક ડઝન ઇંડા ખરીદવા માટે પણ નોટોથી ભરેલો થેલો લઈ જવા મજબૂર હતા. નોટો ગણવામાં આવતી ન હતી, પરંતુ ત્રાજવાના એક પલ્લા પર સામાન અને બીજા પર નોટોની ગડ્ડીઓ રાખવામાં આવતી હતી.
1990 ના દાયકાના અંતમાં જે દેશ દરરોજ 35 લાખ બેરલ તેલ કાઢીને દુનિયા પર રાજ કરતો હતો, તે આજે 2026 ની શરૂઆત સુધી માંડ 8 થી 11 લાખ બેરલ પર સિમિત થઈ ગયો છે. સરકારી તેલ કંપની મેન્ટેનન્સના અભાવે બધું ભંગાર થઈ ગયું. પેટ્રોલ વિદેશોમાંથી મંગાવવામાં આવી રહ્યું છે.
વેનેઝુએલા પોતાની 80% જીડીપી ગુમાવી ચૂક્યું છે. એટલે કે, જો 2012 માં દેશની અર્થવ્યવસ્થા 100 રૂપિયાની હતી, તો આજે તે ફક્ત 20 રૂપિયાની બચી છે. આ બરબાદીનો સૌથી ભયાનક ચહેરો બનીને ઉભરી ત્યાંની મોંઘવારી, જેને અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં ‘હાઇપરઇન્ફ્લેશન’ કહે છે.
- વેનેઝુએલાની GDP 2012માં 372.59 બિલિયન ડોલરના સર્વોચ્ચ સ્તરે હતી.
- સ્થિતિ બગડતી ગઈ અને 2020માં GDP ઘટીને 43.79 બિલિયન ડોલર રહી ગઈ.
- હાલમાં તેમાં થોડો સુધારો આવ્યો છે અને તે 101 બિલિયન ડોલરની આસપાસ છે.
પોતાના બે મહિનાના કુપોષિત પુત્ર સાથે મહિલા. વેનેઝુએલાના બારક્વિસિમિટોની એક ક્લિનિકમાં બાળકનો બ્લડ ટેસ્ટ કરવામાં આવી રહ્યો છે. ફોટો: 14 ઓગસ્ટ 2019
વેનેઝુએલામાં હાઈપરઈન્ફ્લેશનની સ્થિતિ એવી હતી કે લોકોએ વિરોધમાં નોટોને થાંભલાઓ પર ચોંટાડી દીધી હતી. અહીં એક ડઝન ઇંડા ખરીદવા માટે પણ લોકોને નોટોથી ભરેલો થેલો લઈને જવું પડતું હતું.
આજનું સંકટ: શું અમેરિકા નસીબ બદલી શકશે?
ટ્રમ્પ સરકારનો દાવો છે કે આ સૈન્ય ઓપરેશન પછી હવે અમેરિકન તેલ કંપનીઓ વેનેઝુએલામાં અબજો ડોલરનું રોકાણ કરશે અને ત્યાંના તૂટેલા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ઠીક કરશે. જોકે, ત્યાં બદલાવ આવશે કે નહીં તે ત્યાં બનનારી નવી સરકાર પર નિર્ભર કરશે.
જો ત્યાં અમેરિકા સમર્થિત એક સ્થિર વ્યવસ્થા આવે છે, તો વર્ષોથી લાગેલા કડક આર્થિક પ્રતિબંધો હટશે અને વેનેઝુએલાનું તેલ ફરીથી મોટા પ્રમાણમાં ગ્લોબલ માર્કેટમાં આવવા લાગશે.
આનાથી માત્ર ત્યાંની અર્થવ્યવસ્થા પાટા પર નહીં ફરે પરંતુ ભારત જેવા દેશોને પણ સસ્તું ક્રૂડ તેલ મળી શકશે.
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા સોશિયલ પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર પોસ્ટ કરાયેલા આ ફોટોમાં વેનેઝુએલા પર થયેલા હુમલાના સૈન્ય ઓપરેશન્સની ઝલક દેખાઈ રહી છે.
ભારત પર અસર: સસ્તું ક્રૂડ ઓઇલ મળી શકે છે
વેનેઝુએલા ભારતથી લગભગ 15 હજાર કિમી દૂર છે, પરંતુ ત્યાંની સત્તામાં થયેલો ફેરફાર ભારત માટે ફાયદાકારક હોઈ શકે છે…
1. પેટ્રોલ-ડીઝલ: રશિયા જેવું ‘ડિસ્કાઉન્ટ’ મળવાની આશા
ભારત તેની જરૂરિયાતનું 85% તેલ આયાત કરે છે. વેનેઝુએલા પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો ભંડાર છે, પરંતુ અમેરિકી પ્રતિબંધોને કારણે ભારત ત્યાંથી તેલ ખરીદી શકતું ન હતું.
- શું થશે અસર: હવે જ્યારે ત્યાં અમેરિકા સમર્થિત વ્યવસ્થા આવશે, તો પ્રતિબંધો હટશે. ભારતને રશિયાની જેમ વેનેઝુએલા પાસેથી પણ ભારે ડિસ્કાઉન્ટ પર ક્રૂડ ઓઇલ મળી શકે છે.
- ખિસ્સા પર રાહત: જો વેનેઝુએલાનું તેલ મોટા પ્રમાણમાં ભારતીય રિફાઇનરીઓમાં આવવા લાગશે, તો દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલની કિંમતોમાં ઘટાડો શક્ય છે.
2. રિલાયન્સ અને ONGC ને પણ ફાયદાની આશા
ભારતની રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ પાસે એવી રિફાઇનરી છે જે વેનેઝુએલાના ‘ભારે અને ઘટ્ટ’ તેલને શુદ્ધ કરવા માટે વિશ્વમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
પ્રતિબંધોને કારણે રિલાયન્સને વેનેઝુએલા પાસેથી તેલ લેવાનું બંધ કરવું પડ્યું હતું. હવે રિલાયન્સ અને સરકારી કંપની ONGC (જેણે વેનેઝુએલાના તેલ કુવાઓમાં કરોડોનું રોકાણ કર્યું છે) ના અટકેલા પૈસા અને બિઝનેસ ફરી શરૂ થવાની આશા છે.
